Op dit moment staan we in Nederland voor een aantal enorm grote opgaven. Klimaatverandering, de krappe woningmarkt, armoede, politieke instabiliteit, de uitdagingen in de zorg en het onderwijs…. Het zijn complexe vraagstukken, waarvan het ons maar niet lukt om ze goed aan te pakken. Deze uitdagingen vragen dan ook om iets anders dan het bestaande denken. Om een nieuwe beweging; een visie die durft uit te gaan van nieuwe ideeën, nieuwe filosofieën en vooral: nieuwe waarden.

“Als je doet wat je altijd al deed, dan krijg je wat je altijd kreeg.” Dit citaat, dat toegeschreven wordt aan Einstein, zegt naar mijn idee alles: als je vasthoudt aan bestaande patronen van denken en doen, dan zal er geen verandering plaatsvinden in de resultaten die je behaalt. Om doorbraken te realiseren in de opgaven waar we op dit moment mee te maken hebben, moeten we het dus anders doen.

In onze maatschappij bewegen we ons voortdurend binnen allerlei systemen. Systemen die ons helpen om samen te leven, die ervoor zorgen dat we niet steeds het wiel opnieuw uit hoeven te vinden, die zorgen dat dingen makkelijk en snel verlopen. En vooral: die voorkomen dat we steeds dezelfde fouten maken. Veel van deze systemen zijn dan ook gericht op controle en efficiency. Dat is logisch als je weet hoe die systemen ooit ontstaan zijn. Maar te vaak zie ik dat controle en efficiency een doel op zich zijn geworden. Het systeem is er niet meer om een hoger doel te dienen, maar om zichzelf in stand te houden. We verliezen het doel uit het oog, en we verliezen de menselijkheid uit het oog. Met soms desastreuze gevolgen, waarvan de toeslagenaffaire één van de meest schrijnende voorbeelden is.

Te vaak zie ik dus dat het systeem niet meer functioneert ten behoeve van het doel. Sterker nog: soms zit het het doel zelfs in de weg. Het slaat synergie en creativiteit dood, het biedt geen ruimte voor innovatie en vernieuwing. Complexe veranderingen vragen daarom om een andere structuur, een nieuw systeem. Dat begint met een mindshift: inzien dat beleid en regels geen doel zijn, maar middelen om een hoger doel te bereiken. Daarnaast moeten we een verschuiving maken van denken vanuit het systeem naar holistisch kijken. Uitzoomen, breder kijken, loskomen van bestaande patronen, visies en denkwijzen. De vraag ‘wat willen we bereiken met elkaar?’ zou weer centraal moeten komen staan. En die zou tijdens het gehele proces centraal moeten blijven staan.

Maar er is meer nodig. We hebben het nodig dat we controle los durven te laten. Dat we lef durven te tonen om buiten de gebaande paden te treden. En dat we verder durven te kijken dan onze regeerperiodes. Niet een toekomstperspectief voor over vier jaar, maar voor over 50 of zelfs 100 jaar… Daarnaast is het nodig dat we gaan denken vanuit andere waarden. Niet vanuit controle en regels, maar vanuit vertrouwen en positiviteit. Geloof in elkaar en het goede in mensen. Dat vergt ook dat we ruimte maken voor andere dingen dan alleen het materiële en tastbare. Dat we het onbewuste toelaten in onze besluitvorming, dat er ruimte komt voor gevoel, voor menselijkheid, voor duurzaamheid en ecocentrisch denken.

Heel concreet is er op alle niveaus nieuw leiderschap én verantwoordelijkheidsgevoel nodig. We hebben ambitie nodig en een duidelijk doel: zoals president Kennedy van de Verenigde Staten in 1962 zei: “We choose to go the moon in this decade (…), not because it is easy, but because it is hard”, zo hebben we leiders nodig die ambitieuze doelen durven te stellen. Leiders die die doelen belangrijker maken dan de bestaande systemen. Op competentieniveau is er geen gebrek aan kennis en vaardigheden in onze samenleving. Er is echter wel een gebrek aan zowel de benodigde houding als persoonlijke eigenschappen. Zaken als zorg voor elkaar, co-creatie, duurzaamheid en verantwoordelijkheidsgevoel moeten (weer) centraal komen staan. Durf de visies van anderen toe te laten binnen het proces. Durf breder te kijken. Durf doelen te stellen. Durf buiten de systemen te denken. Dan kunnen we samen successen behalen.

Durf jij het ook anders te doen?

Gijs van Oorschot